داده و آذربايجان را هم در تصرف داشت و درين ميانه نيروهائيكه برعليه او پشت سر هم فرستاده ميشد شكست ميخوردند . مأمون مثل پدرش جدى و فعال بود ، چنان كه در آخر دورهء حكمرانى خود بر ضد يونانيان نزديك به طرسوس بجنگ پرداخته و در آنجا او مانند اسكندر كبير از آب سرد كوهستان چائيمان كرده و بيمار شد ، اما اقبال آن يونانى بزرگ را نداشت ، چه بر اثر اين بىاحتياطى از اينجهان درگذشت . علوم ، قنون و ادبيات در خلافت مأمون از صرف گزارش و نگارش وقايع عمدهء خلافت مأمون هيچوقت درخشندگى غير معمول و يا موفقيت مهم نمايانى به نظر نميرسد و معهذا همه نويسندگان اتفاق دارند كه ايندوره در فعاليت عقلانى و به كار انداختن قواى دماغى درخشنده‌ترين ادوار و در واقع عصر طلائى اسلام بوده است . اقسام علوم و فنون و ادبيات و طب و دواسازى جزو برنامهء آموزش و تعليمات عاليه قرار گرفته و با حرارت و جوش زائد الوصفى بتعليم و تعلم آنها پرداختند و بدرجه‌اى در اين راه اهتمام ورزيده و مجاهدت نمودند كه اروپاى گرفتار جهل و نادانى بوسيلهء زبان عرب از ميراث پرافتخار علوم و فلسفهء يونان كه از آن به كلى بىخبر بود علم و اطلاع حاصل نمود . صاحبان علم و هنر و دانشمندان هركيش و نژاد از مسلمان ، يهود و مسيحى يا صابئين « 1 » نما از طرف اين خليفهء بخشنده جلب شده و با جوش و حرارتى فوق العاده در جستجوى كتب مورخين ، فلاسفه و طبيعى و رياضىدانهاى يونان افتادند كه به زبان عربى نقل كنند . اين مطلب جالب توجه است كه چگونه با وجود تعليم و تعلم قرآن اين علوم كم و بيش مستقيما در ميان مسلمانان پديد آمدند . نخست آنكه داخل شدن هزاران ايرانى و اقوام مغلوبهء ديگر در اسلام توليد احتياج فورى به صرف و نحو و نيز كتب فرهنگ نمود ، سپس بعلم تاريخ ضرورت پيدا شد ، نه‌تنها تاريخ خود عرب بلكه از تاريخ ايران و يونان

--> ( 1 ) - رجوع كنيد بشرح جالب توجه برون راجع به صابئين دروغى حران در جلد اول كتاب مزبور ، صفحهء 302 و نيز رجوع به شرحى راجع به نسطوريها در فصل 38 اين كتاب ( مؤلف ) .